Dlaczego urazów ACL jest coraz więcej? Eksperci wyjaśniają najważniejsze przyczyny

Uraz więzadła krzyżowego przedniego (ACL) należy obecnie do najczęstszych i najpoważniejszych kontuzji w sporcie. Dotyczy zarówno zawodowych sportowców, jak i osób trenujących amatorsko. Co więcej, coraz częściej diagnozuje się go u dzieci i młodzieży.

Skąd bierze się rosnąca liczba urazów ACL? Czy można zmniejszyć ryzyko kontuzji? Na te pytania odpowiadają dr Jacek Jaroszewski, ortopeda sportowy, oraz Daniel Barbosa, specjalista przygotowania motorycznego i rehabilitacji sportowej.

Uraz ACL nie ma jednej przyczyny

Eksperci podkreślają, że urazy ACL są problemem wieloczynnikowym. Nie istnieje jeden czynnik odpowiedzialny za wzrost liczby kontuzji. Na ryzyko urazu wpływa jednocześnie wiele elementów związanych z:

• treningiem,
• organizacją sportu,
• przygotowaniem fizycznym zawodnika,
• jego indywidualnymi predyspozycjami.

Dlatego dwa osoby wykonujące pozornie ten sam ruch mogą osiągnąć zupełnie różny rezultat – jedna zakończy akcję bez problemów, druga dozna poważnego urazu kolana.

Coraz bardziej wymagający sport

Jednym z najważniejszych powodów wzrostu liczby urazów ACL są rosnące wymagania fizyczne współczesnego sportu.

W piłce nożnej, koszykówce, siatkówce czy piłce ręcznej zawodnicy wykonują obecnie więcej sprintów, gwałtownych hamowań oraz zmian kierunku niż kilkanaście czy kilkadziesiąt lat temu. Gra stała się szybsza i bardziej dynamiczna.

Jednocześnie kalendarze rozgrywek są coraz bardziej napięte. W wielu ligach zawodnicy rozgrywają nawet dwa mecze tygodniowo, a dodatkowo uczestniczą w krajowych i międzynarodowych rozgrywkach. W praktyce oznacza to mniej czasu na odpowiednie przygotowanie motoryczne i rozwój siły mięśniowej.

To właśnie odpowiednio rozwinięta siła stanowi jeden z fundamentów ochrony stawu kolanowego podczas dynamicznych ruchów wykonywanych na boisku.

Czy trening siłowy pomaga chronić ACL?

Zdaniem specjalistów trening siłowy jest jednym z kluczowych elementów profilaktyki urazów.

Jeszcze kilka lat temu wielu trenerów ograniczało pracę siłową w trakcie sezonu. Obecnie coraz więcej zespołów utrzymuje regularny trening siłowy przez cały rok, odpowiednio dostosowując jego objętość do harmonogramu meczów.

Ważne jest jednak właściwe planowanie jednostek treningowych. Trening wymagający dużej pracy mięśniowej i powodujący znaczne zmęczenie nie powinien poprzedzać ćwiczeń wymagających szybkości, zwinności czy zmian kierunku. W takich sytuacjach zwiększa się ryzyko przeciążenia i pogorszenia jakości ruchu.

Coraz częściej stosuje się natomiast krótkie sesje aktywacyjne przed treningiem lub meczem. Mogą one obejmować między innymi ćwiczenia izometryczne oraz elementy aktywacji układu nerwowo-mięśniowego, które poprawiają gotowość organizmu do wysiłku bez wywoływania zmęczenia.

Znaczenie propriocepcji i kontroli ruchu

W profilaktyce urazów ACL ogromną rolę odgrywa również propriocepcja, czyli zdolność organizmu do kontrolowania położenia stawów i części ciała podczas ruchu.

Ćwiczenia równoważne, stabilizacyjne oraz trening kontroli nerwowo-mięśniowej pomagają przygotować organizm do sytuacji występujących podczas sportu, takich jak lądowanie po wyskoku, nagła zmiana kierunku biegu czy kontakt z przeciwnikiem.

Aby były skuteczne, powinny być wykonywane wtedy, gdy zawodnik nie jest zmęczony, ponieważ zmęczenie znacząco obniża jakość kontroli ruchu.

Czy nawierzchnia i obuwie mają znaczenie?

Od wielu lat trwa dyskusja dotycząca wpływu sztucznych nawierzchni na ryzyko urazów ACL.

Obecnie coraz więcej specjalistów zwraca uwagę, że problemem może być nie tylko rodzaj boiska, ale również częste przechodzenie pomiędzy różnymi nawierzchniami – na przykład między trawą naturalną i sztuczną.

Znaczenie może mieć także rozwój nowoczesnego obuwia sportowego. Dzisiejsze buty zapewniają bardzo dobrą przyczepność i stabilność, co z jednej strony poprawia efektywność gry, ale z drugiej zwiększa siły działające na kolano podczas gwałtownych zwrotów i hamowania.

Jeżeli zawodnik nie jest odpowiednio przygotowany siłowo do przenoszenia tych obciążeń, ryzyko kontuzji może wzrastać.

Dlaczego coraz więcej młodych sportowców doznaje urazów ACL?

Szczególnie niepokojącym zjawiskiem jest rosnąca liczba urazów ACL wśród dzieci i młodzieży.

Zdaniem ekspertów jednym z powodów może być zmiana stylu życia. W poprzednich pokoleniach dzieci spędzały znacznie więcej czasu na spontanicznej aktywności fizycznej – biegały, wspinały się, grały w różne gry i sporty oraz uczyły się ruchu w naturalny sposób.

Obecnie aktywność fizyczna częściej odbywa się w ramach zorganizowanych treningów, które rozwijają przede wszystkim umiejętności związane z konkretną dyscypliną sportową.

Tymczasem różnorodne doświadczenia ruchowe odgrywają kluczową rolę w rozwoju koordynacji, równowagi i zdolności adaptacji organizmu do nieprzewidywalnych sytuacji.

Wczesna specjalizacja – korzyść czy zagrożenie?

Kolejnym często poruszanym tematem jest zbyt wczesna specjalizacja sportowa.

W wielu dyscyplinach dzieci już w wieku kilku lat są przypisywane do określonych pozycji i skupiają się niemal wyłącznie na jednym sporcie. Chociaż pomaga to rozwijać umiejętności techniczne, może ograniczać wszechstronny rozwój motoryczny.

Coraz więcej ekspertów uważa, że młodzi sportowcy powinni mieć możliwość wykonywania różnorodnych aktywności ruchowych. Nie oznacza to rezygnacji z głównej dyscypliny, ale uzupełnianie treningu o ćwiczenia rozwijające ogólną sprawność, koordynację, siłę i kontrolę ruchu.

Okres szybkiego wzrostu to czas szczególnego ryzyka

Szczególną uwagę należy zwrócić na okres dojrzewania i gwałtownego wzrostu.

W tym czasie długość kości zwiększa się bardzo szybko, a mięśnie oraz układ nerwowo-mięśniowy nie zawsze nadążają za tymi zmianami. Może to prowadzić do przejściowego pogorszenia koordynacji ruchowej, spadku siły względnej oraz mniejszej stabilizacji stawów.

Dlatego w nowoczesnych akademiach sportowych coraz częściej monitoruje się tempo wzrostu młodych zawodników. Na podstawie tych danych dostosowuje się obciążenia treningowe oraz program przygotowania motorycznego.

Eksperci podkreślają, że nie wszyscy młodzi sportowcy rozwijają się w tym samym tempie. Dwóch zawodników w tym samym wieku może znajdować się na zupełnie innym etapie dojrzewania biologicznego. Właśnie dlatego indywidualizacja treningu jest jednym z najważniejszych elementów profilaktyki urazów.

Najważniejszy wniosek: nie ma jednego rozwiązania

Nie istnieje pojedyncza metoda, która całkowicie wyeliminuje ryzyko urazu ACL. Skuteczna profilaktyka wymaga połączenia kilku elementów:

• odpowiedniego treningu siłowego,
• kontroli obciążeń treningowych,
• ćwiczeń stabilizacyjnych i propriocepcyjnych,
• monitorowania zmęczenia zawodnika,
• różnorodnego rozwoju ruchowego dzieci,
• indywidualizacji treningu w okresie wzrostu i dojrzewania.

Im wcześniej trenerzy, rodzice i młodzi sportowcy zrozumieją znaczenie tych czynników, tym większa szansa na zmniejszenie ryzyka jednej z najpoważniejszych kontuzji w sporcie.

W artykule przedstawiliśmy najważniejsze wnioski dotyczące przyczyn rosnącej liczby urazów ACL. Pełna rozmowa dr. Jacka Jaroszewskiego i Daniela Barbosy zawiera szersze omówienie zagadnienia, praktyczne przykłady z pracy ze sportowcami oraz dyskusję na temat współczesnych wyzwań związanych z profilaktyką kontuzji. Cały materiał można obejrzeć tutaj: Jacek Jaroszewski – lekarz reprezentacji Youtube